Valfactor en clearance: alles over valbeveiliging, valabsorbers en vrije valruimte
Bij werken op hoogte is het belangrijk om niet alleen de juiste valbeveiliging te gebruiken, maar ook te begrijpen hoe deze werkt tijdens een val. Begrippen zoals valfactor, valimpact, slingereffect en clearance spelen hierbij een belangrijke rol. Ze bepalen mede hoe een valbeveiligingssysteem reageert, welke krachten op het lichaam kunnen ontstaan en hoeveel vrije ruimte nodig is om te voorkomen dat je de grond of een obstakel raakt.
In deze technische blog leggen we uit wat de valfactor is, hoe je deze zo klein mogelijk houdt en waarom de juiste valabsorber en voldoende vrije valruimte essentieel zijn. Met praktische rekenvoorbeelden leer je waar je rekening mee moet houden bij het kiezen en gebruiken van valbeveiliging.
Wat is de valfactor bij valbeveiliging?
De valfactor is een verhouding tussen de hoogte van een vrije val en de lengte van de gebruikte leeflijn of het touw. Deze factor geeft een indicatie van de ernst van een mogelijke val. Hoe hoger de valfactor, hoe groter de potentiële valafstand ten opzichte van de lengte van de leeflijn.
De valfactor wordt onder andere gebruikt bij werkzaamheden op hoogte om de positionering van het ankerpunt en de keuze van het valbeveiligingssysteem te beoordelen.
De formule is:
Valfactor = vrije valafstand ÷ effectieve lengte van de leeflijn
Het doel is altijd om een val te voorkomen. Als een val toch plaatsvindt, wil je de vrije valafstand en de krachten die op het lichaam worden uitgeoefend zo veel mogelijk beperken.

Valfactor 0, 1 en 2: wat is het verschil?
De positie van het ankerpunt ten opzichte van het bevestigingspunt op het harnas heeft grote invloed op de mogelijke vrije valafstand.
Valfactor 0: ankerpunt boven de gebruiker
Bij valfactor 0 bevindt het ankerpunt zich boven de gebruiker en is de leeflijn doorgaans gespannen. Hierdoor is de mogelijke vrije valafstand minimaal.
Een voorbeeld is een geschikt zelfoprollend valstopapparaat (SRL), dat de lijn automatisch oprolt en bij een val blokkeert. De werking en toegestane gebruikssituatie zijn afhankelijk van het specifieke apparaat.
Voordeel: de vrije valafstand kan sterk worden beperkt, waardoor ook de benodigde vrije ruimte vaak kleiner is.
Valfactor 1: ankerpunt op of boven het bevestigingspunt
Bij valfactor 1 bevindt het ankerpunt zich ongeveer op dezelfde hoogte als het bevestigingspunt van het harnas, of hoger. Afhankelijk van de exacte positionering kan de gebruiker vallen voordat de leeflijn de val begint op te vangen.
Bij een klassieke leeflijn kan de vrije valafstand in een situatie met valfactor 1 ongeveer gelijk zijn aan de effectieve lengte van de leeflijn.
Een geschikte valabsorber kan een deel van de energie opnemen door gecontroleerd uit te scheuren. Hierdoor wordt de remkracht beperkt, maar neemt de benodigde vrije ruimte toe.
Valfactor 2: ankerpunt ter hoogte van de voeten
Bij valfactor 2 bevindt het ankerpunt zich ter hoogte van de voeten of lager ten opzichte van het bevestigingspunt op het harnas. Bij een daarvoor geschikte configuratie kan de vrije valafstand oplopen tot ongeveer tweemaal de effectieve lengte van de leeflijn.
Een valfactor 2 moet bij het gebruik van valbeveiliging zo veel mogelijk worden voorkomen. De mogelijke valafstand is groter en er kan meer ruimte nodig zijn voordat het systeem de val volledig heeft gestopt.
Ook met een valabsorber blijft een dergelijke situatie risicovol. De werkelijke remkracht, de uitrekking van het systeem en de benodigde vrije ruimte zijn afhankelijk van onder andere de gebruikte uitrusting, de gebruikersmassa en de configuratie.

Hoe bereken je de valfactor? Twee praktische voorbeelden
Met enkele eenvoudige voorbeelden wordt duidelijk waarom de positie van het ankerpunt zo belangrijk is.
Voorbeeld 1: ankerpunt boven het bevestigingspunt
Stel dat:
-
Het ankerpunt zich op 1,50 meter hoogte bevindt.
-
Het bevestigingspunt op het harnas zich op 1,30 meter hoogte bevindt.
-
De leeflijn een effectieve lengte heeft van 0,80 meter.
Het hoogteverschil tussen het ankerpunt en het bevestigingspunt bedraagt 0,20 meter.
In deze vereenvoudigde situatie is de mogelijke vrije valafstand:
0,80 − 0,20 = 0,60 meter.
De valfactor bedraagt dan:
0,60 ÷ 0,80 = 0,75
Dit is een voorbeeld van een situatie waarin de valfactor kleiner is dan 1. Het is echter niet mogelijk om uitsluitend op basis van deze uitkomst te concluderen dat de situatie veilig is. Ook de vrije ruimte, het type leeflijn, de valabsorber en de overige gebruiksvoorwaarden moeten kloppen.
Voorbeeld 2: ankerpunt onder het bevestigingspunt
Stel dat:
- Het ankerpunt zich op 0,20 meter hoogte bevindt.
- Het bevestigingspunt op het harnas zich op 1,30 meter hoogte bevindt.
- De leeflijn een effectieve lengte heeft van 1,50 meter.
Het hoogteverschil bedraagt:
1,30 − 0,20 = 1,10 meter.
In deze vereenvoudigde situatie is de mogelijke vrije valafstand:
1,50 + 1,10 = 2,60 meter.
De valfactor bedraagt dan:
2,60 ÷ 1,50 = 1,73
De mogelijke vrije val is in dit voorbeeld aanzienlijk groter. Een dergelijke configuratie vereist een zorgvuldige beoordeling van de geschiktheid van het systeem, de maximale toegestane valfactor en de beschikbare vrije ruimte.
Gebruik nooit een leeflijn of valabsorber buiten de grenzen die de fabrikant voorschrijft.
Waarom moet je de valfactor zo klein mogelijk houden?
Een hogere valfactor kan leiden tot een grotere vrije valafstand en hogere belastingen tijdens het stoppen van de val. Daarnaast neemt de kans toe dat je tijdens de val een constructie, muur, platformrand of ander obstakel raakt.
Door het ankerpunt zo hoog mogelijk te positioneren, een geschikte leeflijn te kiezen en onnodige speling te vermijden, kun je de mogelijke vrije valafstand beperken.
Houd er rekening mee dat de valfactor niet hetzelfde is als de uiteindelijke remkracht op het lichaam. De remkracht wordt mede beïnvloed door de eigenschappen van het gebruikte systeem en de werking van de valabsorber.
Wat gebeurt er met je lichaam tijdens een val?
Tijdens een val wordt potentiële energie omgezet in bewegingsenergie. Wanneer het valbeveiligingssysteem de val stopt, moet deze energie worden opgevangen. Dat veroorzaakt krachten op de gebruiker en de onderdelen van het systeem.
De grootte van deze krachten hangt onder andere af van:
- De vrije valafstand
- De massa van de gebruiker en de uitrusting
- Het type leeflijn of touw
- De eigenschappen en werking van de valabsorber
- De positie van het ankerpunt en de totale configuratie
Een hogere valfactor kan onder bepaalde omstandigheden leiden tot een zwaardere belasting. Toch kan de valfactor op zichzelf niet exact voorspellen welke remkracht op het lichaam ontstaat.
Ook een relatief korte val kan letsel veroorzaken. Daarom moet je niet alleen kijken naar de valfactor, maar naar het volledige valbeveiligingssysteem.
Wat is een valabsorber en hoe werkt deze?
Een valabsorber, ook wel energieabsorber of valdemper genoemd, is ontworpen om tijdens het stoppen van een val energie op te nemen en de remkracht te beperken.
Bij veel energieabsorbers gebeurt dit doordat speciaal ontworpen stiksels gecontroleerd losscheuren. Hierdoor wordt de val over een langere afstand afgeremd. De kracht die op het lichaam wordt uitgeoefend, kan daardoor worden beperkt.
Dit proces heeft ook een belangrijk gevolg: de leeflijn wordt tijdens het activeren van de valabsorber langer. Bij het berekenen van de benodigde vrije ruimte moet je dus rekening houden met de maximale uitrekking of uitscheurlengte die de fabrikant opgeeft.
De maximale remkracht van 6 kN is een belangrijke waarde bij de beproeving van bepaalde valabsorbers volgens de toepasselijke norm. Dit betekent niet dat een val met een remkracht onder 6 kN zonder risico of letsel is. De werkelijke gevolgen zijn afhankelijk van de omstandigheden en de persoon.

Waar moet je op letten bij het kiezen van een valabsorber?
Niet iedere valabsorber heeft dezelfde eigenschappen. Let bij het kiezen van een geschikt product op:
- De toegestane gebruikersmassa, inclusief kleding en uitrusting.
- De toegestane valfactor en gebruiksconfiguratie.
- De maximale uitscheurlengte of uitrekking.
- De minimale vereiste vrije ruimte.
- De compatibiliteit met het harnas, de leeflijn en het ankerpunt.
- De gebruiksaanwijzing en eventuele beperkingen van de fabrikant.
Bij sommige systemen kan de benodigde vrije ruimte aanzienlijk verschillen van die van andere systemen. Vergelijk daarom niet alleen de prijs of de lengte van de leeflijn, maar ook de opgegeven prestaties en gebruiksvoorwaarden.
Wat is clearance bij valbeveiliging?
Clearance is de minimale vrije ruimte die onder de gebruiker beschikbaar moet zijn om te voorkomen dat deze tijdens het stoppen van een val de grond of een obstakel raakt.
Bij het bepalen van de benodigde clearance moet je rekening houden met meer dan alleen de lengte van de leeflijn. Ook de uitscheurlengte van de valabsorber, de positie van het bevestigingspunt op het harnas en de voorgeschreven veiligheidsafstand spelen een rol.
De benodigde vrije ruimte verschilt per systeem en gebruikssituatie. Controleer daarom altijd de berekening en de waarden in de gebruiksaanwijzing van de fabrikant.
Hoe bereken je de benodigde vrije ruimte?
Een vereenvoudigde berekening kan bestaan uit de volgende onderdelen:
-
A. Lengte van de leeflijn inclusief verbindingsmiddel: de afstand die het systeem vóór het activeren van de valabsorber kan overbruggen.
-
B. Maximale uitscheurlengte van de valabsorber: de extra afstand die nodig is om de val gecontroleerd af te remmen.
-
C. Afstand tussen het bevestigingspunt op het harnas en de voeten: de lichaamsafstand die onder het bevestigingspunt uitsteekt.
-
D. Aanvullende veiligheidsafstand: de afstand die volgens de fabrikant of de toepasselijke berekeningsmethode onder de gebruiker vrij moet blijven.
De vereenvoudigde formule is:
Benodigde vrije ruimte = A + B + C + D
Rekenvoorbeeld: een benodigde clearance van 4,45 meter
Stel dat de gegevens van een bepaalde configuratie als volgt zijn:
| Onderdeel | Afstand |
|---|---|
| A. Leeflijn inclusief karabiner | 1,15 m |
| B. Maximale uitscheurlengte valabsorber | 0,80 m |
| C. Afstand bevestigingspunt tot voeten | 1,50 m |
| D. Aanvullende veiligheidsafstand | 1,00 m |
| Totale benodigde vrije ruimte | 4,45 m |
De berekening is:
1,15 + 0,80 + 1,50 + 1,00 = 4,45 meter
In dit voorbeeld is dus 4,45 meter vrije ruimte nodig volgens de gehanteerde berekeningsmethode.
Let op: dit is een illustratief rekenvoorbeeld, geen universele clearance-waarde voor alle valbeveiligingssystemen. Gebruik de gegevens van de fabrikant voor het gekozen product en de specifieke gebruikssituatie. Houd ook rekening met mogelijke vervorming van het ankerpunt, de positie van de gebruiker en andere factoren die de benodigde vrije ruimte beïnvloeden.
Hoe kun je de benodigde clearance beperken?
Wanneer er weinig vrije ruimte beschikbaar is, moet je zorgvuldig beoordelen of een valbeveiligingssysteem wel geschikt is. Een verkeerde keuze kan ertoe leiden dat de gebruiker ondanks het activeren van de valabsorber de grond of een obstakel raakt.
Er zijn verschillende aandachtspunten die kunnen helpen om de benodigde vrije ruimte te beperken:
1. Positioneer het ankerpunt zo hoog mogelijk.
Een hoger gelegen ankerpunt kan de mogelijke vrije valafstand verkleinen. Houd daarbij rekening met de voorschriften van de fabrikant en de toegestane verankeringsrichting.
2. Beperk onnodige speling in de leeflijn.
Een kortere mogelijke vrije val kan bijdragen aan een lagere valfactor. De lengte en configuratie van de leeflijn moeten wel geschikt blijven voor de werkzaamheden.
3. Kies een systeem met passende clearance-eigenschappen.
De maximale uitscheurlengte en de totale benodigde vrije ruimte verschillen per product. Vergelijk de technische gegevens voordat je een keuze maakt.
4. Overweeg een geschikt zelfoprollend valstopapparaat.
Afhankelijk van de werksituatie kan een SRL de vrije valafstand beperken. Controleer de vereiste vrije ruimte, de toegestane gebruiksrichting en de beperkingen van het apparaat.
5. Controleer de totale configuratie.
De benodigde vrije ruimte wordt bepaald door het complete systeem, niet alleen door de valabsorber. Harnas, leeflijn, verbindingselementen en ankerpunt moeten samen geschikt zijn.
Is er onvoldoende vrije ruimte beschikbaar? Gebruik dan geen systeem waarvan niet kan worden aangetoond dat het veilig binnen de beschikbare ruimte functioneert. Laat een geschikte alternatieve werkmethode of valbeveiligingsoplossing beoordelen door een deskundige.
Wat is het slingereffect bij valbeveiliging?
Het slingereffect, ook wel pendule-effect genoemd, ontstaat wanneer het ankerpunt zich niet recht boven de gebruiker bevindt. Bij een val kan de gebruiker daardoor niet alleen naar beneden bewegen, maar ook zijwaarts slingeren.
Tijdens deze beweging kan de gebruiker tegen een gevel, constructie, platformrand of ander obstakel botsen. Ook kan de werkelijke benodigde vrije ruimte groter worden dan op basis van alleen de verticale valafstand wordt verwacht.
Hoe groot het risico is, hangt onder andere af van de horizontale afstand tot het ankerpunt, de lengte van de leeflijn, de mogelijke valafstand en de omgeving.
Bij zelfoprollende valstopapparaten geven fabrikanten vaak specifieke beperkingen aan voor het werken buiten de verticale lijn van het ankerpunt. Sommige systemen hebben bijvoorbeeld een beperkte toegestane hoek. Een waarde van 15 graden geldt niet universeel voor alle SRL's: raadpleeg altijd de gebruiksaanwijzing van het betreffende apparaat.

Valabsorbers en clearance: waarom productkeuze belangrijk is
Een valabsorber moet niet alleen de remkracht beperken, maar ook geschikt zijn voor de beschikbare vrije ruimte en de omstandigheden waarin je werkt.
Twee leeflijnen met een vergelijkbare lengte kunnen bijvoorbeeld een verschillende maximale uitscheurlengte hebben. Daardoor kan ook de benodigde clearance verschillen.
Let bij het vergelijken van valabsorbers en energieabsorberende leeflijnen daarom op de volgende eigenschappen:
- Maximale toegestane gebruikersmassa.
- Toegestane valfactor en ankerpuntconfiguratie.
- Maximale uitscheurlengte.
- Benodigde vrije ruimte.
- Compatibiliteit met andere onderdelen van het valbeveiligingssysteem.
Kies nooit uitsluitend op basis van een lage opgegeven clearance. Controleer of het product geschikt is voor de volledige gebruikssituatie en of alle onderdelen correct worden gecombineerd.
Goede productkeuzes zijn:
Voor specifieke productinformatie en berekeningen kun je ook de technische documentatie van de fabrikant raadplegen. Petzl biedt bijvoorbeeld aanvullende uitleg over de benodigde vrije ruimte bij de ABSORBICA I- en Y-leeflijnen.
Wat gebeurt er na een val?
Wanneer een valbeveiligingssysteem een val heeft gestopt, moet de situatie direct volgens het vooraf opgestelde reddingsplan worden afgehandeld.
Een persoon die in een harnas hangt, kan door de omstandigheden en het langdurig onbeweeglijk hangen medische problemen ontwikkelen. Dit wordt onder andere in verband gebracht met orthostatische intolerantie, waarbij de bloedcirculatie nadelig wordt beïnvloed.
Daarom is het belangrijk dat er een doeltreffend reddingsplan beschikbaar is en dat de betrokken medewerkers weten hoe zij snel en veilig hulp kunnen verlenen.
Na een val mag de betrokken uitrusting niet zonder meer opnieuw worden gebruikt. Laat het harnas, de valabsorber en de overige onderdelen inspecteren en handel volgens de instructies van de fabrikant.
Checklist: controleer valfactor en clearance vóór gebruik
Controleer vóór aanvang van de werkzaamheden of:
- Het ankerpunt geschikt is en correct is gepositioneerd.
- De mogelijke valfactor binnen de toegestane grenzen van het systeem blijft.
- De gekozen leeflijn en valabsorber geschikt zijn voor de toepassing.
- De maximale uitscheurlengte van de valabsorber bekend is.
- De benodigde vrije ruimte volgens de fabrikant beschikbaar is.
- Het slingereffect en mogelijke obstakels zijn beoordeeld.
- De gebruikersmassa binnen de toegestane grenzen valt.
- De gebruiksaanwijzingen en compatibiliteitseisen zijn gecontroleerd.
- Er een passend reddingsplan beschikbaar is.
Deze checklist is een aanvulling op de voorgeschreven inspecties, risicoanalyse en opleiding. Hij vervangt deze niet.

Conclusie: voorkom een hoge valfactor en bereken de clearance zorgvuldig
De valfactor, de werking van de valabsorber en de beschikbare clearance hangen nauw met elkaar samen. Door het ankerpunt goed te positioneren en de mogelijke vrije valafstand te beperken, kun je het risico op een ernstige val verkleinen.
Een geschikte valabsorber helpt de krachten tijdens het stoppen van een val te beperken, maar heeft ook ruimte nodig om zijn werking uit te voeren. Daarom moet je altijd rekening houden met de maximale uitscheurlengte, de positie van het bevestigingspunt en de voorgeschreven veiligheidsafstand.
De belangrijkste regel: voorkom een val waar mogelijk en vertrouw nooit uitsluitend op de aanwezigheid van een valabsorber. Controleer de volledige configuratie, bereken de benodigde vrije ruimte volgens de fabrikant en zorg ervoor dat er een passend reddingsplan aanwezig is.
Zo maak je een beter onderbouwde keuze voor valbeveiliging en vergroot je de veiligheid tijdens werkzaamheden op hoogte.
